De belangrijkste boodschap van astronoom en ufoloog Josef Allen Hynek (Chicago, 1 mei 1910 - Scottsdale, 27 april 1986) was dat het UFO-fenomeen (tegenwoordig UAP) serieus en wetenschappelijk onderzocht moest worden. Als voormalig scepticus en adviseur van de Amerikaanse luchtmacht concludeerde hij dat wetenschappers de feiten niet langer mochten negeren of belachelijk maken.
Er zijn weinig mensen die zo vaak worden aangehaald in discussies over ufo's als Josef Allen Hynek. Opmerkelijk genoeg begon hij zijn carrière niet als gelovige, maar juist als scepticus.
Hynek was een gerespecteerd Amerikaanse astronoom, verbonden aan onder meer Northwestern University. In 1948 werd hij door de Amerikaanse luchtmacht aangesteld als wetenschappelijk adviseur bij "Project Sign", later gevolgd door "Project Grudge" en het bekendere "Project Blue Book". Zijn opdracht was eenvoudig: onderzoek meldingen van onbekende vliegende objecten en help rationele verklaringen te vinden.
Aanvankelijk verwachtte Hynek dat vrijwel alle meldingen berustten op vergissingen, optische illusies of overdreven verhalen. Dat bleek vaak ook zo te zijn. Maar na duizenden dossiers te hebben bekeken, begon hem iets op te vallen. Een klein percentage van de meldingen bleef hardnekkig onverklaard, zelfs nadat bekende natuurlijke of technische oorzaken waren uitgesloten. Dat betekende niet dat er buitenaardse bezoekers waren geland. Het betekende volgens Hynek slechts dat sommige waarnemingen wetenschappelijk interessant genoeg waren om nader te onderzoeken.
Juist die houding maakte hem uniek. Hynek bevond zich tussen twee kampen die elkaar nauwelijks konden verdragen. Aan de ene kant stonden de overtuigde sceptici die elke melding onmiddellijk afserveerden. Aan de andere kant stonden de gelovigen die in iedere lichtvlek een ruimteschip zagen. Hynek koos voor een derde positie: onderzoek eerst, oordeel later.
Zijn frustratie over de werkwijze van Project Blue Book groeide in de jaren zestig. Hij bekritiseerde openlijk de gebrekkige onderzoeksaanpak en noemde sommige statistische analyses van het project zelfs onwetenschappelijk. Daarmee kwam hij steeds verder op afstand van de officiële lijn van de luchtmacht.
Zijn grootste nalatenschap is waarschijnlijk het classificatiesysteem[1] van de "Close Encounters". Hynek ontwikkelde een classificatie voor verschillende soorten ufo-waarnemingen. De term "Close Encounters of the Third Kind" werd later wereldberoemd dankzij de gelijknamige film van regisseur Steven Spielberg. Ironisch genoeg kennen miljoenen mensen de uitdrukking, terwijl slechts weinigen weten wie haar bedacht heeft.
Wat Hynek vandaag nog relevant maakt, is niet zijn conclusie, maar zijn methode. Hij beweerde nooit dat hij bewijs had voor buitenaards leven. Sterker nog, volgens collega's bleef hij voorzichtig en terughoudend over dergelijke claims. Wat hij wel verdedigde, was het idee dat wetenschap geen vragen moet wegwuiven omdat ze ongemakkelijk zijn. Een verschijnsel is niet opgelost omdat het wordt uitgelachen. Het is opgelost wanneer het overtuigend wordt verklaard.
In een tijd waarin het debat over UAP's – de moderne term voor ongeïdentificeerde luchtverschijnselen – opnieuw serieus wordt gevoerd door wetenschappers en overheden, klinkt Hynek's boodschap verrassend actueel. Niet omdat hij gelijk had over buitenaardse bezoekers, maar omdat hij gelijk had over wetenschap. Nieuwsgierigheid is geen zwakte. Vooroordelen zijn dat wel.
Misschien was dat uiteindelijk Hyneks grootste ontdekking: niet wat er aan de hemel verscheen, maar hoe moeilijk het voor mensen is om naar het onbekende te kijken zonder hun oordeel al klaar te hebben.
[1] Het classificatiesysteem van Josef Allen Hynek was bedoeld om ufo-waarnemingen systematisch te ordenen. Hynek vond dat onderzoekers eerst moesten beschrijven wat er precies was waargenomen, voordat zij conclusies trokken over de oorzaak.
Hij verdeelde waarnemingen in twee hoofdgroepen: waarnemingen op afstand (meer dan 150 meter) en "Close Encounters" (nabije ontmoetingen: minder dan 150 meter).
Waarnemingen op afstand:
Nocturnal Lights (nachtelijke lichten)
Onbekende lichtverschijnselen die 's nachts worden gezien.
Geen duidelijke vorm zichtbaar.
Veruit de grootste categorie meldingen.
Voorbeelden:
Bewegende lichtpunten.
Lichten die plotseling versnellen of van richting veranderen.
Daylight Discs (daglichtobjecten)
Objecten die overdag worden gezien.
Vaak schijf-, ovaal- of sigaarvormig beschreven.
Voorbeelden:
Een zilverkleurig object hoog in de lucht.
Een stilhangend object zonder zichtbare vleugels.
Radar-Visual Cases (op de radar zichtbare gevallen
Een object wordt zowel visueel waargenomen als door radar geregistreerd.
Door Hynek beschouwd als een van de meest interessante categorieën.
Voorbeeld:
Piloten zien een object terwijl verkeersleiding het eveneens op radar volgt.
Close Encounters (nabije ontmoetingen)
Hierbij bevindt het object zich volgens Hynek binnen ongeveer 150 meter van de waarnemer.
Eerste soort (Close Encounter of the First Kind - CE1)
Een onbekend object wordt van dichtbij gezien.
Voorbeelden:
Een stilhangend object boven een veld.
Een schijfvormig object dat laag over een weg vliegt.
Tweede soort (Close Encounter of the Second Kind - CE2)
Het object veroorzaakt meetbare effecten.
Voorbeelden:
Motoren vallen uit.
Elektronische apparatuur raakt verstoord.
Brandsporen op de grond.
Dieren reageren ongewoon.
Derde soort (Close Encounter of the Third Kind - CE3)
Er worden inzittenden of wezens waargenomen in verband met het object.
Voorbeelden:
Figuren die naast een object staan.
Wezens zichtbaar achter ramen of openingen.
Deze derde categorie werd wereldberoemd door de film: "Close Encounters of the Third Kind."
Uitbreidingen na Hynek
Na Hyneks oorspronkelijke systeem voegden andere onderzoekers aanvullende categorieën toe:
Vierde soort (CE4)
Ontvoering of vermeende ontvoering door buitenaardse wezens.
Vijfde soort (CE5)
Bewuste communicatie of contactinitiatieven door mensen.
Zesde soort (CE6)
Letsel of overlijden van mens of dier als gevolg van een ontmoeting.
Deze categorieën zijn niet door Hynek zelf ontwikkeld en worden binnen de wetenschap veel minder serieus genomen.
Waarom was het systeem belangrijk?
Het classificatiesysteem zegt niets over de oorzaak van een waarneming. Dat was precies Hyneks bedoeling. Hij wilde een neutrale beschrijving creëren, vergelijkbaar met hoe biologen planten of dieren classificeren.
Volgens Hynek kon een melding uiteindelijk een vliegtuig, planeet, weersverschijnsel, geheime technologie of iets anders blijken te zijn. Het classificatiesysteem moest helpen om gegevens ordelijk te verzamelen en te vergelijken, niet om buitenaardse verklaringen te bewijzen.
Dat maakt het systeem nog steeds relevant: het is in essentie een methode om onbekende waarnemingen te categoriseren zonder vooraf een conclusie vast te leggen.
